آشنایی با سه تار

سهتار یکی از سازهای اصیل موسیقی ایرانی است که با صدای ظریف و دلنشین خود جایگاه ویژهای در موسیقی سنتی دارد. در این مقاله با تاریخچه سهتار، روند شکلگیری ساختار امروزی آن، اجزای اصلی ساز مانند کاسه، صفحه، دسته و پردهها و ویژگیهای ساخت آن آشنا میشوید. همچنین نقش هر بخش در ساختار و کیفیت صوتی سهتار را بررسی میکنیم تا شناخت دقیقتری از این ساز داشته باشید.
سه تار چیست؟ آشنایی با تاریخچه، ساختار، اجزا و ویژگیهای این ساز ایرانی
سهتار یکی از سازهای اصیل و شناختهشده موسیقی ایرانی است که به دلیل صدای ظریف، گرم و دلنشین خود، جایگاه ویژهای در موسیقی سنتی ایران دارد. این ساز از خانواده سازهای زهی زخمهای است و با استفاده از ناخن انگشت اشاره دست راست نواخته میشود. سهتار با وجود ساختار نسبتاً ساده و ابعاد کوچک، از ظرفیت اجرایی و بیانی گستردهای برخوردار است و در تکنوازی، بداههنوازی و اجرای موسیقی دستگاهی ایران کاربرد فراوانی دارد.
نام سهتار از ساختار اولیه این ساز گرفته شده است؛ بااینحال، سهتار امروزی برخلاف نامش دارای چهار سیم است. ترکیب کاسه چوبی، صفحه ، دسته بلند، پردهها و سیمهای فلزی، ساختاری منحصربهفرد ایجاد کرده که امکان اجرای ملودیها و فواصل موسیقی ایرانی را برای نوازنده فراهم میکند.
شناخت تاریخچه سهتار، اجزای ساز، انواع چوب مورد استفاده در ساخت و ویژگیهای صوتی آن، به علاقهمندان کمک میکند تا هنگام انتخاب و خرید سهتار تصمیم آگاهانهتری بگیرند.
تاریخچه سهتار؛ از گذشته تا شکل امروزی
سهتار از سازهای قدیمی موسیقی ایران محسوب میشود و از نظر تاریخی و ساختاری با خانواده سازهای دستهبلند مانند تنبور ارتباط دارد. شکل امروزی این ساز حاصل تحول تدریجی سازهای زهی ایرانی در دورههای مختلف تاریخی است و نمیتوان زمان دقیق پیدایش آن را بهطور قطعی مشخص کرد.
در ساختار اولیه سهتار، همانطور که از نام آن مشخص است، سه سیم وجود داشت. با گذشت زمان، سیم چهارم نیز به ساز اضافه شد و ساختار امروزی آن شکل گرفت. این سیم در میان نوازندگان با نام سیم مشتاق شناخته میشود و در روایتهای تاریخی، اضافهشدن آن به مشتاقعلیشاه نسبت داده شده است.
با وجود اضافهشدن سیم چهارم، نام سهتار همچنان حفظ شد. امروزه این ساز با چهار سیم فلزی نواخته میشود و یکی از سازهای مهم در آموزش و اجرای موسیقی دستگاهی ایران به شمار میرود.
در دوره معاصر، استادان و نوازندگان برجستهای مانند احمد عبادی، سعید هرمزی، یوسف فروتن و جلال ذوالفنون نقش مهمی در گسترش تکنیکهای نوازندگی و معرفی ظرفیتهای اجرایی سهتار داشتهاند.
سهتار از چه قسمتهایی تشکیل شده است؟
شناخت اجزای سهتار برای هنرجویان، نوازندگان و افرادی که قصد خرید ساز دارند اهمیت زیادی دارد. هر بخش از این ساز وظیفه مشخصی دارد و کیفیت ساخت آن میتواند بر عملکرد و ویژگیهای صوتی سهتار تأثیر بگذارد.
ساختمان اصلی سهتار از دو بخش کاسه و دسته تشکیل شده است و اجزای دیگری مانند صفحه، خرک، سیمگیر، سرپنجه، گوشیها، پردهها و سیمها نیز در ساختار آن قرار دارند.
۱. کاسه سهتار
کاسه سهتار بخش حجیم و توخالی ساز است که معمولاً از چوب توت ساخته میشود. این قسمت در کنار صفحه ، در شکلگیری و تقویت صدای ساز نقش دارد.
کاسه سهتار از نظر روش ساخت به دو نوع متداول تقسیم میشود:
کاسه یکتکه: در این روش، کاسه از یک قطعه چوب ساخته و با مهارت سازنده به شکل موردنظر تراشیده میشود.
کاسه ترکهای: در این روش، چند قطعه باریک چوب که ترکه یا ترک نامیده میشوند، در کنار یکدیگر قرار میگیرند و به هم متصل میشوند تا فرم کاسه ایجاد شود.
تعداد ترکهها، نوع چوب، ضخامت دیوارهها و دقت در ساخت، از ویژگیهایی هستند که در بررسی کیفیت کاسه اهمیت دارند.
۲. صفحه سهتار
صفحه ، بخش چوبی و نسبتاً نازکی است که روی کاسه قرار میگیرد. این قسمت معمولاً از چوب توت ساخته میشود و در انتقال ارتعاشات سیمها و تولید صدای ساز نقش مهمی دارد.
ضخامت صفحه، کیفیت بافت چوب، نحوه پرداخت و هماهنگی آن با کاسه از عوامل مهم در ساخت سهتار هستند. به همین دلیل، انتخاب چوب مناسب و مهارت سازنده در آمادهسازی صفحه اهمیت زیادی دارد.
۳. دسته سهتار
دسته، قسمت بلند و باریک ساز است که روی آن پردهها نصب میشوند. نوازنده با قرار دادن انگشتان دست چپ روی سیمها و پردههای مختلف، نتها و فواصل موسیقایی را اجرا میکند.
دسته سهتار معمولاً از چوب گردو ساخته میشود. صاف بودن دسته، استحکام مناسب و دقت در پرداخت سطح آن اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هرگونه ایراد در این قسمت میتواند بر راحتی انگشتگذاری و اجرای نتها تأثیر بگذارد.
۴. پردههای سهتار
پردهها یا دستانها، رشتههایی هستند که در فواصل مشخصی به دور دسته بسته میشوند و محل انگشتگذاری نوازنده را تعیین میکنند.
این پردهها در گذشته بیشتر از روده طبیعی ساخته میشدند، اما امروزه نخهای مصنوعی مانند نایلون نیز در ساخت آنها کاربرد دارند.
تعداد پردههای سهتار در سازهای متداول معمولاً حدود ۲۵ تا ۲۸ عدد است و بسته به شیوه ساخت و نوع پردهبندی میتواند متفاوت باشد. تنظیم صحیح محل پردهها در اجرای دقیق فواصل موسیقی ایرانی اهمیت دارد.








